Соңғы бес жылда орташа жалақы 1,9 рет өсті, әйелдердің жалақысы ерлерге қарағанда жылдам қарқынмен өсті.

Анықтама: Орташа айлық жалақы бойынша деректер көзі тоқсан және жыл кезеңділігімен 1-Т «Еңбек бойынша есеп» статистикалық нысаны бойынша зерттеу болып табылады. Жылдық деректер тоқсандық есептерді ескере отырып қалыптастырылады.

Анықтама: 2018 жылдан бастап деректер көзі жылына бір рет кезеңділікпен 2-Т (еңбекақы) «Жалақы құрылымы және оны бөлу туралы есеп» статистикалық нысан бойынша жүргізілетін кәсіпорындарды бір жолғы зерттеу болып табылады. Сәуір айында толық жұмыс істеген барлық қызметкерлер зертелуге жатады.

2024 жылы өңірлік бөліністе ең жоғары орташа айлық атаулы жалақы Атырау облысында белгіленді, ол 633322 теңгені, Маңғыстау облысында – 580946 теңгені, Астана қаласында – 538009 теңгені құрды.

Өткен жылмен салыстырғанда ең жоғары өсім Алматы қаласында – 15,2%-ға, Ақтөбе облысында – 14,9%-ға, Қостанай облысында – 13,6%-ға, Абай облысында және Шымкент қаласында – 13,4%-ға тіркелді.

Ең төменгі жалақы Жамбыл облысында – 299972 теңге, Түркістан облысында – 295251 теңге, Солтүстік Қазақстан облысында – 293421 теңге және Жетісу облысында – 293160 теңге болып байқалды.

2023 жылмен салыстырғанда орташа айлық жалақы озық қарқынмен өсуі қаржы және сақтандыру қызметінде – 24,0%-ға, сумен жабдықтау; су бұру; қалдықтарды жинау, өңдеу және жою, ластануды жою бойынша қызметінде – 23,9%-ға, ақпарат және байланыс саласында – 23,6%-ға, тіркелді.

Салалық құрылымда ең жоғары атаулы жалақы тау-кен өндіру өнеркәсібі және карьерлерді қазу және қаржы және сақтандыру қызметінде – орташа республикалық деңгейден 2,1 есе жоғары, ақпарат және байланыс саласында – тиісінше 1,8 есе.

• Қазақстан Республикасындағы қызметкерлердің саны мен жалақысы
• Қазақстан Республикасындағы жұмыс күшін ұстауға кеткен шығындар құны
• Қазақстан Республикасындағы меншік нысандары мен экономикалық қызмет түрлері бойынша қызметкерлердің саны және еңбекақысы

• Гендерлік еңбекақы алшақтығы

2024 жылы кәсіпорындар мен ұйымдарға 1100,8 мың адам жұмысқа қабылданған, одан 84,2 мың адам – жаңадан құрылған жұмыс орындарына және мүгедектігі бар қызметкерлер 4,7 мың адам қабылданған.

Әр түрлі себептер бойынша 1086,0 мың адам, одан босатылуына (қысқартылуына) байланысты – 19,4 мың адам, өтімділік себептер бойынша – 882,3 мың қызметкерлер, басқа себептер бойынша – 184,2 мың қызметкерлер жұмыстан шыққан.

Өңірлер бөлінісінде қызметкерлердің ең көп қабылданған саны Алматы қаласында – 222454 адам, Астана қаласында 137573 адам және Қарағанды облысында – 75654 адам. Оның ішінде жаңадан құрылған жұмыс орындарына алынған қызметкерлер саны Алматы қаласында 18355 адам, Астана қаласында – 16400 адам және Түркістан облысында – 12371 адам.

Ең көп жұмыс орнынын алмастыру коэффициентi Түркістан облысында – 124,1% Жетісу қаласында – 117,9% және Астана қаласында – 112,4% байқалды.

• Қазақстан Республикасындағы жұмыс күшінің қозғалысы және жалдамалы қызметкерлер уақытының күнтізбелік қорын пайдалану

2024 жылы зерттелген кәсіпорындар шеңберінде түнгі ауысымда жұмыс істейтіндер 428,6 мың адам немесе зерттелген кәсіпорындардың жалпы санының әрбір төрттен бірі (26,5%) жұмыс істеді.

Физикалық сипаттағы өндірістік факторлардың еңбек жағдайларында әрбір жетінші (15,5%), химиялық сипаттағы өндірістік факторлардың еңбек жағдайларында – әрбір жиырма сегізінші (3,5%) және биологиялық сипаттағы өндірістік факторлардың еңбек жағдайларында – әрбір жүз отызыншы (0,8%) жұмыс жасаған. Зерттелген кәсіпорындар жұмыскерлерінің жалпы санынан 122,6 мың адам (7,6%) ауыр дене еңбегімен қамтылған.

Әйелдер арасында әрбір бесінші (129,4 мың адам) түнгі ауысымда жұмыс істеді, физикалық сипаттағы өндірістік факторлардың еңбек жағдайларында 6,5% (42,3 мың адам), химиялық сипаттағы өндірістік факторлардың еңбек жағдайларында және ауыр дене еңбегімен қамтылған 13,6 мың адамға дейін.

2024 жылы еңбекті қорғауға арналған шығынның жалпы сомасы 434541,2 млн.теңге, оның ішінде әлеуметтік кепілдіктер ұсынуға 297422,3 млн.теңге жұмсалды, жеке қорғаныш құралдарымен қамтамасыз етуге – 79907,4 млн.теңге, мерзімді медициналық тексерулер мен ауысым алдындағы медициналық куәландыруды жүргізуге - 22286,1 млн.теңге. Жеңілдіктердің ең көп тараған түрі – қосымша демалыс берілді – 550,7 мың адам, еңбекақы мөлшерінің жоғарылауына – 333,5 мың адам және тегін сүт немесе оған теңестірілген азық-түлік – 331,5 мың адам пайдаланылды.

• Қазақстан Республикасындағы зиянды және басқа да қолайсыз еңбек жағдайларында жұмыс істейтін қызметкерлер саны

Жұмыс уақытының 1 сағатына есептелген еңбек шығындары құнының орташа деңгейінің уақыт ішіндегі өзгерісін сипаттайтын орташа жылдық жалпы еңбек құнының индексі 2024 жылы өткен жылмен салыстырғанда 113,3%, жалақы қоры бойынша – 114,2%, жалақы қорында есепке алынбайтын жұмыс күшіне арналған шығындар – 108,2% құрады.

Жалақы – бұл экономикалық тұрғыдан белсенді халықтың, атап айтқанда жалдану бойынша жұмыс істейтін адамдар табысының едәуір бөлігінің басты нысаны болып табылады. Жалақы Қазақстан Республикасының Еңбек кодексіне сәйкес жұмыскердің біліктілігіне, орындалатын жұмыстың күрделілігіне, санына, сапасына және жағдайларына қарай еңбек үшін төленетін сыйақы, сондай-ақ өтемақы және ынталандыру сипатындағы төлемдер.

ХЕҰ стандарттарына сәйкес еңбекақының негізгі төрт тобын бөліп көрсетеді:

1) тарифтік мөлшерлеме мен лауазымдық айлықақылар бойынша есептелген жалақы;

2) біржолғы төлемдер мен сыйлықақылар;

3) жұмыс режимі мен еңбек жағдайларына байланысты өтемақы төлемдері;

4) Жұмыс өтелмеген уақытқа ақы төлеу.

Бір қызметкердің орташа айлық номиналды жалақысы есептелген жалақы қорының сомасын қызметкерлердің нақты санына және есепті кезеңдегі айлар санына бөлу арқылы анықталады.

Жалақы индексі – бұл жалақының серпіні немесе трендісі бағаланатын көмекші құралдар. Еңбекақының екі индексі бар: атаулы және нақты.

Атаулы жалақы индексі – есепті кезеңде базистік кезеңмен салыстырғанда жалақының өзгеруін сипаттайтын салыстырмалы көрсеткіш.

Нақты жалақы индексі – есепті кезеңдегі бағаның өзгеруін ескере отырып базистік кезеңмен салыстырғанда атаулы жалақының өзгеруін сипаттайтын салыстырмалы көрсеткіш. Атаулы жалақының сатып алу қабілетін сипаттайды. Атаулы жалақы индексін тауарлар мен қызметтердің тұтынушылық бағасының индексіне бөлу жолымен анықталады. Екі индекс те бір және сол уақыт кезеңіне жатады.

Медиандық жалақы – есептелген жалақы мөлшері бойынша қызметкерлер санын бөлу қатарының ортасында тұрған және оны тең екі бөлікке бөлетін төмен және жоғары медиандық жалақымен жалақы мөлшері.

Еңбек құнының индексі – бұл жұмыс уақытының 1 сағатына есептелген еңбек шығындары құнының орташа деңгейінің уақыт ішіндегі өзгерісін сипаттайтын салыстырмалы көрсеткіш.

Жұмыс күшіне арналған шығындарының құны – бұл жұмыс күшін қаржыландыру көзіне қарамастан, оларды ұстауға және пайдалануға байланысты жұмыс берушілердің (ұйымдардың) шығындарының сомасы.

Жалақы қорында есепке алынбайтын жұмыс күшіне арналған шығындар құны – бұл жұмыс берушінің (ұйымның) шығындарының сомасы, оның құрамына мыналар кіреді: жұмыс күшін пайдалануға байланысты салықтар; ұйымның қызметкерлерін тұрғын үймен қамтамасыз ету бойынша шығыстары; ұйымның қызметкерлерін әлеуметтік қорғауға арналған шығыстары; мəдени іс-шараларды өткізуге, сондай-ақ демалыс пен ойын-сауықты ұйымдастыруға жұмсалған шығыстар; ұйымның қызметкерлерді оқытуға жұмсаған шығындары; жоғарыда келтірілген топтарға жатпайтын, жұмыс күшін ұстауға қөзделген ұйымның шығыстары.

Еңбек құны индексінің уақыттық қатарларын мезгілдік және күнтізбелік түзетуді есептеу «JDemetra+» программасын пайдалана отырып, кәспорындар бойынша қәсіпкерлік қызметпен айналысатын кәсіпорындарды есепке алмай жүргізілді.

Тиесілігіне және меншік нысанына қарамастан, қызметкерлердің саны 100 адамнан асатын, сондай-ақ «Шағын кәсіпорын қызметі туралы» (индексі 2-МП) статистикалық нысан бойынша есеп беретіндерден басқа, саны 100 адамға дейін экономикалық қызметтің барлық түрлерінің заңды тұлғалары мен олардың құрылымдық және оқшауланған бөлімшелері еңбекақы статистикасы бойынша мемлекеттік статистикалық байқаулардың объектілері болып табылады.

Орташа айлық жалақыны, жалақы қорының құрамын, жұмыс берушінің жұмыс күшіне жұмсаған шығындарын мемлекеттік статистикалық байқаулар үздіксіз әдіспен жүргізіледі.

Еңбекақыны кәсіптер мен лауазымдар бойынша мемлекеттік статистикалық байқау, қызметкерлерді жалақы бойынша бөлу іріктеу, яғни ірі кәсіпорындарда үздіксіз әдіспен, ал орта және шағын кәсіпорындарда іріктеу әдісімен жүргізіледі.